Ձևավորվող կամ նախնական գրաճանաչություն

1.Եթե երեխաները մեծանում են այնպիսի միջավայրում որտեղ կարդում ու գրում են ապա նրանք աըդ մասին բավական բան են սովորում իրեն առաջին ուսուցչին հանդիպելուց: Անշուշտ գրաճանաչության ձևավորման հարցում երեխաները կախված են մեծահասակներից որոնք էլ շչջապատում են նրանց գրքերով, կարդում են նրանց համար, հնարավորություններ են սեղծում որ երեխաները կարդան ու գրեն իրենց սեփական մեթոդներով: . Երեխայի փորձառության մեջ մի փուլ է որն սկսվում է այն ժամանակ երբ երեխան առաջին անգամ տեսնում է գիրքը և զարմանում թէ մարդիկ ինչպես են օգտվում դրանից և ավարտվում այն ժամանակ երբ երեխան կարողանում է ինքնուրույն կարդալ բառերը:

Ընթերցող դառնալու համար հասկանալու եւ լեզուն կիրառելու ունակությունը էական է, բայց ոչ բավարար: Երբ երեխաները սովորում են կարդալ, նրանք պետք է նաեւ լեզվի ըմբռնում ունենան: Քանի որ տպագիր խոսքը ներկայացնում է խոսակցական լեզուն, սկսնակ ընթերցողները պետք է ըմբռնեն, որ իրենց լեզուն իրական է, որ այն պարզապես աղմուկ չէ, որն ուղեկցում է մտքերն ու գործողությունները, այլ մի բան, որը կարելի է ձեւակերպել եւ գրի առնել նախադասությունների տեսքով: Նրանք պետք է իմանան, որ նախադասությունները կազմված են բառերից, իսկ արտաբերվող բառերը կազմված են
Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
վանկերից ու հնչույթ կոչվող ավելի փոքր միավորներից: (Օրինակ՝ «կատու» բառի կ/ա/տ/ու տառերին համախատասխանող չորս հնչյուններն էլ հնչույթներ են):
Նրանք նաեւ պետք է որոշակի բան սովորեն տպագիր խոսքի մասին. իմանան, թե որն է գրքի երեսը, որ տպագիր խոսքը ոչ թե նկարներն են, այլ այն նշանները, որոնք «խոսում են», եւ որ այդ խոսքը ներկայացված է էջի վրա վերեւից ներքեւ եւ ձախից աջ, ինչպես նաեւ մի շարք այլ բաներ:
Լեզվական (հմտություն)
Եթե դուք սովորել եք հայերենը որպես մայրենի լեզու, կարող եք տեղյակ չլինել ձեր կարողության տարբեր կողմերին: Հայերենի մասին գիտելիքների մեծ մասը կլինի չար- տահայտված, ենթագիտակցական, այսինքն՝ գիտելիք, որ կարող եք կիրառել, բայց սովո- րաբար չեք գիտակցում այն: Լեզու սովորելու հարցում երեխային օգնելը, հատկապես եթե դա մայրենի լեզուն չէ, պահանջում է, որ ձեր լեզվական գիտելիքներն ավելի գի- տակցված լինեն: Լեզվական կոմպետենցիան տարբեր բաղադրիչներ է ներառում. բառեր, հնչյուններ, շարահյուսության կանոններ եւ սոցիալական պայմանականություններ (որեւէ միտք արտահայտելու բարեկիրթ եւ նվազ բարեկիրթ ձեւեր):
Բառապաշար: Նախնական գրաճանաչության փուլում գտնվող երեխաները (սովո- րաբար մանկապարտեզի առաջին խմբի սկզբում) պետք է իմանան ընդհանուր հաս- կացություններ ու որոշակի գործողություններ արտահայտող բառեր, ինչպես նաեւ առա- վել հաճախ կիրառվող ածականներ: Նրանք պետք է հասկանան բառերի իմաստային նր- բերանգները, նույն գործողությունը բնորոշող հոմանիշների միջեւ առկա նուրբ տարբե- րությունները (վազել, նետվել, սլանալ), պետք է կարողանան գտնել հակառակ իմաստ ունեցող՝ հականիշ ածականներն ու բայերը: Նաեւ պետք է պատկերացում ունենան կար- գերի մասին (Բադը թռչնի տեսակ է):
Ձեւաբանություն եւ շարահյուսություն: Սրանք քերականական կանոնների երկու խումբ են։ Մեկը բառերի շարադասությունն է նախադասության մեջ, մյուսը բառերի թե- քական վերջավորություններն են, որոնք ցույց են տալիս, օրինակ՝ գոյականի թիվը, որո- շյալ կամ անորոշ առումը, հոլովը կամ բայի դեմքը, թիվը, ժամանակը, եղանակը եւ այլն:

Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
Լեզվի սոցիալական կիրառումը: Լեզվի սոցիալական կիրառումը սերտ առնչություն չունի գրաճանաչությանը, սակայն անհրաժեշտ է, որ երեխաներն իմանան սոցիալական վարքի որոշակի կանոններ, երբ մասնակցում են քննարկումների, որոնք օգնում են ավե- լի լավ ըմբռնելու տեքստը եւ բանավոր արտահայտելու իրենց մտքերը։ Օրինակ՝ պետք է սովորեն հերթով խոսել եւ թեմայից չշեղվել, համաձայնել կամ առարկել։
Մետալեզվական իրազեկություն։
Գիտելիքներ լեզվի մասին
Լեզուն կիրառելու ունակությունը, որը կոչվում է լեզվական հմտություն (կոմպետեն-
ցիա), տարբերվում է լեզվի մասին գիտելիքից, որը կոչվում է մետալեզվական իրա- զեկություն («մետա»-ն հունարեն ածանց է, որը նշանակում է «մասին»): Դուք բավական բարձր մետալեզվական իրազեկություն ունեք այն լեզվի մասին, որը սովորել եք, քանի որ օտար լեզվի ուսուցումը, որպես կանոն, ուսուցում է լեզվի մասին: Իսկ երբ լեզուն սո- վորում են վաղ մանկական տարիքում տվյալ լեզվական միջավայրում լինելու շնորհիվ, ապա դրա մասին առանձնապես շատ բան չեն սովորում: Սակայն երեխաները պետք է սովորեն, որ լեզուն միայն հաղորդակցման միջոց չէ, որ այն կարելի է անմիջականորեն քննարկել ու ուսումնասիրել: Ի՞նչ է անհրաժեշտ սովորել լեզվի մասին, որը կարեւոր է գրաճանաչության տեսանկյունից: Ամենակարեւորն են բառի հասկացությունն ու հնչա- կարգաբանական (ֆոնոլոգիական) իրազեկությունը:
Բառի հասկացությունը: Բառի հասկացությունը (Մորիս, 2005 թ.) ենթադրում է ըմբռնում, որ «ՄամշուտարիԱնինուտումէիմկոնֆետները» շնչակտուր ասված արտա- հայտությունը իրականում կազմված է հետեւյալ բառերից. «Մա՛մ, շո՛ւտ արի: Անին ուտում է իմ կոնֆետները»: Սա հեշտ գործ չէ: Նույնիսկ մեծահասակները երբեմն կարող են դժվարություններ ունենալ խոսքի հոսքը բառային միավորների բաժանելիս: Տպագիր խոսքի առումով հասկացությունը ենթադրում է, որ բառերը տառերի խմբեր են՝ բաժան- ված բացատներով:
Այն երեխաները, որոնք չգիտեն բառերի մասին, կարդալ սովորելիս դժվարություն- ներ են ունենում: Յուրաքանչյուր տպագիր բառի վրա կենտրոնանալու փոխարեն

Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
(մտքում դրանք արտաբերելիս) նման երեխաները կարող են աչքերը սահեցնել ամբողջ տողի վրայով կամ նայել միայն մեկ տառին կամ էլ կարող են շփոթել գրված բառերն ար- տաբերված վանկերի հետ: Քիչ հավանական է, որ այն երեխան, որը գաղափար չունի «բառ» հասկացության մասին եւ չի նայում ճիշտ բառային միավորին, սովորի ճանաչել նոր գրված բառերն ուսուցչի հսկողությամբ կատարվող ընթերցանական վարժության մեջ: Իսկ այն երեխան, որը տիրապետում է բառի հասկացությանը, որը նայում է գրված բառերին ճիշտ դրանք արտաբերելու պահին, ամենայն հավանականությամբ, համապա- տասխանություն կհաստատի որոշ բառերի գրված տարբերակների եւ արտաբերված տարբերակների միջեւ: Այդ երեխան պետք է կարողանա ապագայում ճանաչել այդ բառե- րի առնվազն մի մասը:
Հնչակարգաբանական իրազեկություն:
Բառերի մակարդակից բացի՝ կան խոսքի այլ մակարդակներ էլ, որոնց պետք է տե- ղյակ լինեն սկսնակ ընթերցողները: Դրանք են՝ վանկերը, սկզբնատառերը, հանգերը կամ վերջավորությունները եւ հնչույթները: Վանկերը լեզվի զարկերակն են: Դրանք այն ռիթ- միկ շեշտն են, որ լսվում են հետեւյալ բառերում. արմունկ (երկու վանկ), սեր (մեկ վանկ), պաղպաղակ (երեք վանկ): Սկզբնատառերը եւ հանգերը վանկերի հաջորդ մեծ միավոր- ներն են։ Սկզբնատառը (կամ բառի սկիզբը) բառի առաջին բաղաձայնը կամ ձայնավորն է (եթե վանկն ունի մեկ բաղաձայն), իսկ հանգը կամ վերջավորությունը վերջին ձայնա- վորն է՝ գումարած նրան հաջորդող որեւէ բաղաձայն: «Կաթ» բառի մեջ սկզբնատառը [կ]-ն է, հանգը՝ [աթ]-ը: «Սպաս» բառի մեջ սկիզբը [սը] հնչյուններն են, իսկ վերջավորությունը՝ [պաս]-ը: Որպես լեզվի ամենափոքր հնչյուններ՝ հնչույթները մոտավորապես համապա- տասխանում են կոնկրետ տառերին: «Փոս» բառն ունի երեք հնչույթ՝ /փ/, /ո/ եւ /ս/: «Տանձ» բառն ունի չորս հնչույթ՝ /տ/, /ա/, /ն/ եւ /ձ/:
Հնչակազմական իրազեկության տեսանկյունից կան մի շարք առաջադրանքներ, որոնք խորհուրդ է տրվում կատարել երեխաների հետ.
• Ծափահարելով կրկնել արտաբերվող բառերի վանկերը (դա/սա/րան)։

Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
• Գտնել միավանկ հանգավորվող բառեր (կեր-բեր, թութ-մութ)։
• Բաժանել միավանկ բառերը հնչույթների (կեր = /կ/ /ե/ /ր/)։
• Միավանկ բառից հանել մեկ հնչույթ (փայտայտ)։
• Միավանկ բառին ավելացնել մեկ հնչույթ (լ + այն = լայն)։
• Փոխարինել հնչույթները միավանկ բառերում եւ կազմել նոր բառեր (սեր  սար, կերբեր, սուրսուտ)։
Մի շարք հետազոտություններ (Ադամս, 1990, Սնոու եւ այլք, 1998) ցույց են տվել, որ այն երեխաները, որոնք գիտեն, որ բառերը կարելի է բաժանել հնչույթների եւ կարող են գործողություններ կատարել հնչույթների հետ, ավելի հեշտ կկատարեն տառ-հնչյուն հա- մապատասխանեցումը, երբ սկսեն կարդալ, քան այն երեխաները, որոնք ծանոթ չեն հնչույթներին: Նաեւ հայտնի է, որ հնչույթների հետ նույնիսկ կարճ աշխատանքը կարող է բարելավել երեխաների կարդալու հմտությունը (Բլախման, 2008):
Տպագիր խոսքի իմացություն
Այժմ անդրադառնանք տպագիր խոսքին: Ինչպես նշվեց, երեխաների ձեւավորվող գրաճանաչությունը ենթադրում է մասնակի գիտելիքներ լեզվի մասին եւ տպագիր խոսքի մասին: Տպագիր խոսքի մասին իրազեկությունը ներառում է հետեւյալ երեւույթների ըմբռնումը.
• Հասկացություն տպագիր խոսքի մասին. գաղափար այն մասին, թե ինչ է տպագիր խոսքը եւ ինչպես է այն գործում:
• Գրավոր խոսքի այբբենական բնույթը. գաղափար այն մասին, որ այնպիսի լեզու- ներում, ինչպիսիք են հայերենը, անգլերենը, գերմաներենը, իսպաներենը եւ սվա- հիլին (բայց ոչ ճապոներենը կամ չինարենը), գրում են տառերի միավորների մի- ջոցով, որոնք ներկայացնում են լեզուն հնչույթների մակարդակով:
• Այբուբենի իմացություն. այբուբենը ճանաչելու եւ շատ տառեր ներկայացնելու ունակություն։

Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
• Ուղղագրական հասկացություններ. տառերի եւ հնչյունների համապատասխանու- թյան կանոնների ըմբռնում:
Հասկացություն տպագիր խոսքի մասին
Տարիներ առաջ նորզելանդացի մասնագետ Մարի Քլեյը (1975) ներկայացրել է սույն պատմությունը մի սկսնակ ուսուցչի մասին, որն ընթերցանության դաս է անցկացնում կարդալ սովորող երեխաների հետ։
Ենթադրենք՝ ուսուցիչը մի ուշագրավ նկար է փակցրել պատին ու խնդրել է աշա- կերտներին մի պատմություն ներկայացնել, որն ինքը կարող է գրի առնել դրա տակ: Աշակերտներն առաջարկում են «Մայրիկը եփում է» տեքստը, որն ուսուցիչը մի քիչ փոխում է՝ հարմարեցնելով իր ուսումնական թեմային: Նա գրում է. Մայրիկն ասում է. «Ես թխում եմ»:
Եթե նա ասում է. «Հիմա նայեք մեր պատմությանը», ապա սկսնակ խմբի 30%-ը (երե- խաներ, որոնք նոր-նոր են սկսել կարդալ սովորել) կնայի նկարին: Եթե նա ասի. «Նայեք բառերին եւ գտեք ձեր իմացած բառերը», ապա 50-90%-ը կնայի տառերին: Եթե նա ասի. «Մայրիկին տեսնո՞ւմ եք», ապա մեծ մասը կասի «Այո», սակայն մի մասը կտեսնի նրան նկարում, ոմանք կգտնեն «Մ» տառը, իսկ մյուսները կգտնեն «Մայրիկ» բառը:
Ասենք՝ երեխաները միասին կարդում են. «Մայրիկը թխում է», եւ ուսուցիչը փորձում է ճշտել: Ցույց տալով «ասում է» բառը՝ նա հարցնում է. «Թխում եմ-ը սա՞ է»: Երեխաների կեսը համաձայնում է, քանի որ այն իր մեջ «ում» տառերն ունի: «Ի՞նչ տառով է այն սկսվում»: Հիմա արդեն ուսուցիչը խնդիր ունի: Նա ենթադրում է, որ երեխաները գիտեն, որ բառը կազմված է տառերից, բայց երեխաների 50%-ը վեց ամիս սովորելուց հետո էլ դեռեւս շփոթում է «բառ» եւ «տառ» հասկացությունները: Նա նաեւ ենթադրում է, որ երեխա- ները գիտեն, որ բառն սկսվում է բացատին հաջորդող ձախակողմյան տառով: Հաճախ երեխաները չգիտեն դա (Քլեյ, էջ 3-4)։
Ինչպես ցույց է տալիս այս օրինակը, կան շատ հասկացություններ, որոնց երեխանե- րը պետք է տեղյակ լինեն, որպեսզի ընթերցանության դասի ժամանակ կարողանան ինչ- պես հարկն է կողմնորոշվել գրքում եւ ուղղորդեն իրենց ուշադրությունը: Երեխաները

պետք է իմանան գրքերի կառուցվածքը, տպագիր տեքստի եւ նկարների նշանակությունը, ինչպես է տեղադրված տպագիր տեքստը գրքի էջի վրա, իմանալ ընթերցանություն ուսուցանելիս օգտագործվող տերմինները, օրինակ՝ «նախադասության սկիզբ», «նախա- դասության վերջ», «առաջին բառ», «էջի վերեւի մաս»: Նրանք պետք է իմանան, թե ինչ է բառը, ինչ է տառը, որ մեծատառերն ու փոքրատառերը նույն տառի տարբերակներն են, իմանան կետադրական որոշ նշաններ:
Այբուբենի իմացություն: Այբուբենի իմացությունը երեխայի ձեւավորվող գրաճա- նաչության կարեւոր բաղադրիչներից է: Որոշ երեխաներ սովորում են ճանաչել տառերի մեծ մասը մինչեւ մանկապարտեզ գնալը, եւ ուսուցիչները երբեմն բոլոր երեխաներից ակն- կալում են, որ կարողանան ճանաչել այբուբենի բոլոր տառերը տարրական դպրոցի սկզբում: Տառերի իմացությունը երկու ծառայություն է մատուցում. պատկերացում է տա- լիս մեզ, թե երեխան տպագիր տեքստի հետ շփման ինչ փորձ է ունեցել, եւ օգնում է երե- խային կարդալ սովորել (Ուոլշ, Փրայս եւ Գիլինգամ, 1988):
Տառ-հնչյուն համապատասխանեցում։ Հնչյունաբանություն (Phonics): Երեխան գիտակ- ցում է, որ լեզուն իրական է եւ դրսեւորվում է բառերի, վանկերի եւ հնչույթների տեսքով: Հի- մա երեխան կարող է գրել ոչ թե պարզապես տառանման պատկերներ, այլ բազմաթիվ իրական տառեր: Երեխան սովորել է կողմնորոշվել գրքերում: Երեխան գիտակցում է, որ մենք օգտվում եք գրելու այբբենական համակարգից, որը գործում է ոչ թե պատկերներ կամ առարկաներ ցույց տալով, այլ համապատասխանեցնելով տառերը հնչույթներին: Ո՞րն է հաջորդ քայլը:
Հաջորդ քայլով երեխայի համար սկսվում է այն համակարգի բացահայտման գործըն- թացը, որի միջոցով գրվում են բառերը, տառերն ու տառակապակցությունները ներկա- յացնում են հնչյուններ կամ հնչյունախմբեր: Գիտելիքի այս տեսակը կոչվում է հնչյունա- բանական գիտելիք: Այն անվանում են նաեւ գիտելիք ուղղագրության, տառ-հնչյուն հա- մապատասխանեցման մասին: Տառ-հնչյուն հարաբերակցությունը բարդ համակարգ է: Այն յուրացվում է շերտերով եւ փուլ առ փուլ այն երեխայի կողմից, որին քաջալերում են ակտիվորեն հետազոտել գրավոր լեզուն:
Ի՞նչ է նախնական կամ ձեւավորվող գրաճանաչությունը
Այսպիսով, մենք քննարկեցինք ձեւավորվող գրաճանաչության կարեւոր ասպեկտները: Կարդալ սովորելու պատրաստ երեխան պետք է ունենա որոշակի գիտելիքներ իր լեզվի քերականության ու շարահյուսության մասին: Այդ երեխան պետք է նաեւ ունենա որոշա- կի մետալեզվական գիտելիքներ, մասնավորապես այն մասին, որ լեզուն արտա- հայտվում է բառային միավորներով, որ բառերը կարելի է բաժանել վանկերի եւ հնչույթ- ների: Տպագիր տեքստի ոլորտում երեխան պետք է իմանա, թե ինչպես է ներկայացվում տպագիր տեքստը էջի վրա, ինչ է բառի հասկացությունը, եւ պետք է իմանա այբուբենը:

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s